Vraagje: wat ís geluk eigenlijk?

“Vraagje: hoe zie jij de verhouding tussen tevredenheid en geluk? En daarbij, is geluk volgens jou een constante staat van zijn? Lijkt me leuk daar een blog van jouw hand over te lezen.” – Hannah

Supertof om hier vragen over te krijgen. Ik kan het iedereen aanraden om dit soort vragen op te zoeken: de vraag dwingt je namelijk om na te denken over wat belangrijk voor jou is. En aandacht schenken aan wat belangrijk is, maakt de kans groter dat je daar aan kan werken. Immers: als je geen idee hebt waar je naar toe gaat, leidt elk pad daar naar toe (Lewis Carroll in Alice in Wonderland).

Hee, volgens mij hebben we hier een brug te pakken om antwoord te geven op de vraag.

Bestaat geluk wel?

Het verraderlijke aan begrippen als geluk is het feit dat het net lijkt alsof het iets ‘is’. We hebben er immers een woord voor verzonnen, er zal een definitie voor bestaan in het woordenboek, iedereen heeft het erover, dus het zal wel een ding zijn. Zodra je je in het onderwerp gaat verdiepen is dit echter de eerste desillusie die je tegenkomt. Geluk bestaat niet. Althans, niet als één definitie die altijd en voor iedereen waar is. Al millennia vechten filosofen, geestelijk leiders, ondernemers en kunstenaars elkaar de tent uit met hun beelden van geluk.

Shit. En nu?

Vanaf deze constatering kun je grofweg twee kanten op. ‘Oe, ingewikkeld dus, laat maar zitten’ is de meest gekozen strategie. Begrijpelijk, want we hebben allemaal al genoeg om ons druk over te maken.

En toch is dat zonde. Kijk maar naar de hoeveelheid mensen die aangeven een groot deel van hun leven besteedt te hebben met het najagen van iets (carrière, geld, status) en er achter komen dat het hen daarom eigenlijk helemaal niet ging. En dat ze andere keuzes zouden maken als ze een 2e kans kregen.

Want één ding is zeker: dit is níét het oefenrondje. Dit is je leven. Vandaag is de enige dag die je hebt. Morgen is er nog niet, en gisteren is alweer voorbij. En, met gevoel voor drama, komt nooit meer terug.

Een andere strategie is: ‘laat ik enige aandacht investeren in het onderwerp en me actief verhouden tot wat er allemaal over gezegd wordt. Dat levert me vast handvatten op waar ik wat mee kan’. Het zal je niet verbazen dat ik veel meer ben voor deze strategie.

Verschillende betekenissen van geluk

En je hebt geluk, want ik heb al wat huiswerk voor ons gedaan. Ik maak gebruik van drie filosofische stromingen om drie dominante, maar radicaal verschillende opvattingen van geluk te delen. (Natuurlijk zijn er meer, maar dit is een prima eerste begin). In het dagelijkse taalgebruik kom je flarden van alledrie tegen. Maar omdat ze van elkaar verschillen, en ze allemaal schuil gaan onder dezelfde noemer, leidt dit tot problemen. Omdat ze in ons onderbewust met elkaar gaan concurreren. En zo zaait het begrip geluk zelf verwarring, frustratie en daarmee ongeluk. Onhandig he?

Ik zal een voorbeeld geven. Je komt ‘s avonds thuis na je werk en je verheugt je op een avondje ‘lekker niks’. Tevreden plof je na de afwas op de bank. Voordat je de afstandsbediening pakt, scroll je nog even door je facebook-pagina. Het is die avond een mooie lente avond, en je pagina staat bol van proostende mensen op een zonnig terrasje. Weg tevredenheid! ‘Zou ik niet eigenlijk ook moeten profiteren van de zon? Zit ik hier nutteloos op de bank te hangen’. Het geluk van de anderen (plezier) heeft in een oogwenk jouw geluk (tevredenheid) geruïneerd.

Als je niet weet dat het feitelijk gaat om verschillende betekenissen van geluk, is het maar al te gemakkelijk om je van de wijs te laten brengen. En daar heeft niemand wat aan.

Geluk als plezier

Geluk = Hèdonè (Epicurus), ‘plezierig leven’

In deze definitie van geluk gaat het om ‘dat wat plezierig is’. Dat wil zeggen dat je geluk associeert met alles wat positief is in het leven. Eigenlijk wat je tegenkomt op de gemiddelde facebook-pagina uit het voorbeeld hierboven. Die toffe ervaring die iemand ondergaat, dat gezellige samenzijn, die nieuwe look die iemand zich heeft aangemeten. De hoogtepunten zeg maar. Een begrijpelijke definitie. De definitie ‘geluk is dat waar je je ellendig door gaat voelen’ heeft denk ik minder hitpotentie.

Wel kent deze opvatting van geluk een aantal nadelen. In deze opvatting is het namelijk moeilijk omgaan met de schaduwkanten van het bestaan. En daarmee krijgt het iets krampachtigs. In extreme zin kan deze leiden tot ‘geluksjunkies’: mensen die in een zo hoog mogelijk tempo van de ene gelukservaring naar de andere te komen.

Geluk als tevredenheid

Geluk = Eudaimonia (Aristoteles), ‘tevreden op de gulden middenweg’

Aristoteles beschouwt de wereld als een wereld van tegenstellingen. In de natuur heb je water en vuur, aarde en lucht, hoog bestaat niet zonder laag en positief niet zonder negatief. Dit geldt ook voor de mens en zijn karakter: je hebt lafheid en overmoed, onzekerheid en ijdelheid, etc. In een wereld van tegenstellingen is het streven balans. Alles heeft zijn kwaliteiten, behalve als er overmatig veel van aanwezig is. De balans tussen lafheid en overmoed is dan bijvoorbeeld moed.

Een leven dat in balans is, leidt tot een tevreden bestaan op de gulden middenweg. Pas dan kun je met recht gelukkig zijn. In het voorbeeld van hiervoor: na een dag hard werken, is ontspannen op de bank dus een mooie manier om de balans te herstellen en tevreden terug te kijken op een vruchtbare inspanning.

Ook deze visie op geluk kom je vaak tegen. Maar ook hier is wat op af te dingen. Hoewel er in deze opvatting meer ruimte en erkenning is voor de schaduwkanten van het leven (die horen er immers ook bij), is het zoeken naar de middenweg een lastig streven. Als je het zou moeten vatten in een metafoor, kom je al snel op het beeld van de koorddanser, die met man en macht zijn evenwicht probeert te bewaren. Het nadeel is dat deze opvatting van geluk in de praktijk nogal kwetsbaar is en niet erg helpt in de perioden van uitersten, die de meesten van ons wel doormaken in het leven. Ook zou een extreme doorvoering van deze visie op geluk, met zijn accent op gematigdheid, kunnen leiden tot een wat weinig vreugdevolle levenshouding.

Geluk als onverstoorbare toestand

Geluk = Apatheia (Stoïcijnen), ‘vrij van lijden en verlangen’

Omdat we er niet helemaal uitkomen met bovenstaande opvattingen, is men blijven doorzoeken naar het ultieme geluk. De externe omstandigheden kunnen we namelijk nooit helemaal controleren (neem bijvoorbeeld het overlijden van een naaste) en zodra je geluk gelijkstelt aan iets (geluk = …), ben je het per definitie kwijt als het je niet lukt om wat er op … komt succesvol te realiseren. Dus hoe mooi zou het zijn als we onder alle omstandigheden ‘OK kunnen zijn met dat wat is’? Dit is het antwoord dat de Stoïcijnen, maar ook de Boeddha hebben gevonden op de grote zoektocht naar geluk.

Geluk is daarmee die staat van zijn, waarmee we in harmonie zijn met alles wat zich voor doet. Er is geen externe of interne omstandigheid die ons van de wijs brengt. Zit je op de bank na een dag hard werken en staat je facebook pagina vol met proostende foto’s? Prima. Zit je op een terras met een glas wijn in je hand en zonnestralen in je gezicht? Net zo prima. Sterker: ben je op de begrafenis van je favoriete oma? Ook dit zou je niet (on)gelukkiger maken dan welke andere ervaring.

Om deze levensopvatting ten uitvoering te brengen is het van belang om je mindstate te trainen, bijvoorbeeld door middel van meditatie maar ook door te natuur actief te bestuderen en zelfs door je tijdens het leven al bezig te houden met de dood (en daarmee jezelf gek genoeg te trainen om aanwezig te zijn in het moment). Boeddhisten en stoïcijnen wijden hier een groot deel van hun leven aan. En ook zijn de meeste mindfulness-cursussen hier op gericht.

In de praktijk lukt het natuurlijk vaak niet om deze mindstate te bereiken. Je laat je toch meevoeren door de externe prikkels, of je eigen emoties en overtuigingen. En vanuit Stoïcijns perspectief is ook dat paradoxaal genoeg OK. (voor de filosofie-cracks onder ons, ik weet dat hier de meningen over verschillen).

Wat is jouw geluk?

Terug naar de vraag uit het begin: ” Vraagje: hoe zie jij de verhouding tussen tevredenheid en geluk? En daarbij, is geluk volgens jou een constante staat van zijn?”

Technisch gezien is mijn antwoord dus dat tevredenheid één mogelijke opvatting is van geluk (eudaimonia). Net als dat een constante staat van zijn (apatheia) een mogelijke opvatting is.  Of een serie momentopnames (hèdonè) een mogelijke opvatting van geluk is.

Het gaat er daarmee niet op wat ‘het antwoord’ is, maar wat ‘jouw antwoord’ is. Welke opvatting van geluk voel jij je het meeste bij thuis? En zijn de keuzes die je in je leven maakt hiermee in overeenstemming?

Om een beeld te geven deel ik mijn persoonlijke antwoord. Niet bedoeld als norm, maar hopelijk helpt het jou scherper te krijgen hoe dit voor jou zit. Ik probeer een bewuste mix van bovenstaande visies te combineren. Ze hebben immers allemaal hun voor- en nadelen. Wel heb ik er bewust lagen in aangebracht. Het fundament zoek ik in apatheia (gelijkmoedigheid). Ik mediteer regelmatig en probeer mijn geest te trainen om in overeenstemming te leven met alles in de wereld, zowel het positieve als het negatieve. Daarbovenop zoek ik naar een evenwichtig en tevreden (eudaimonia) leven met voldoende afwisseling en probeer ik kwaliteiten als betrouwbaarheid, moed en eerlijkheid te ontwikkelen en een ethisch bestaan te leiden. Als kers op de taart gun ik het mezelf om soms simpelweg plezier (hèdonè) te hebben.

Ik geef dit weer als een piramide, met als basis de gelijkmoedigheid, en als top het plezier. De piramide is niet bedoeld om een hiërachie (meer of minder belangrijk), maar wel om de nadruk en de gelaagdheid weer te geven. Daarbij dient gelijkmoedigheid letterlijk als fundament voor evenwicht en plezier. En op deze manier maak ik mijn geluk niet afhankelijk van plezier, maar is het meer een ‘bonus’. Door ze alle drie een plek te geven erken ik bovendien de veelzijdigheid van het leven. Kiezen voor slechts één opvatting zou voor mij voelen als ‘nee’ zeggen tegen de kwaliteiten die in die opvatting verborgen liggen. En dat is dan weer weinig ‘stoïcijns’ (namelijk: OK zijn met wat is).

Gelukspiramide

Mijn persoonlijke geluksbenadering