Waarom je bereid moet zijn ongelukkig te zijn om gelukkig te zijn

Geluk associëren we intuïtief met plezier, liefde, voldoening. Kortom, de ‘mooie dingen van het leven’. Vaak is onze intuïtie een fijn afgestelde graadmeter waar je maar beter goed naar kunt luisteren. Maar in dit geval werkt het niet zo. Als je niet bereid bent om ongemak te verduren, zal je nooit gelukkig zijn.

Verveeld kijk ik uit het raam van de trein. Ik voel me onrustig. Onwillekeurig vis ik telkens mijn telefoon uit mijn zak. Gedachteloos en routinematig scroll ik langs facebook, afgewisseld met het binnentrekken van nieuwe mailtjes. Wanneer ik me realiseer dat ik dit de afgelopen kwartier al drie keer haast dwangmatig heb lopen doen, steek ik mijn telefoon terug in mijn zak en ik dwing me even ‘niets’ te doen. Alle tijdschriften met artikelen over mindfulness hebben me geleerd dat ‘niets’ doen betekent dat je let op je ademhaling en probeert niet te veel te piekeren. Dat lukt me matig. Het is zonnig en de lente is jong. In principe mijn favoriete tijd van het jaar. Terwijl ik dieper Limburg inrol wordt het landschap steeds mooier en glooiender. Het lukt me niet om daar met mijn aandacht bij te zijn.

Zou ik deze gemoedstoestand als gelukkig omschrijven? Op het eerste gezicht niet. Wel overkomt het me met enige regelmaat. Vaak kan ik er wat aan doen als ik het bij mezelf opmerk, maar niet altijd.

Flow

Vooraanstaand psycholoog Csikszentmihalyi ontdekte in zijn studies naar geluk dat de gemoedstoestand die mensen het meest waarderen, waarop ze het meest gelukkig zijn, de momenten zijn van ‘flow’. Flow treedt op als je helemaal opgaat in een uitdagende taak waarin je je talenten volledig moet aanspreken om de taak uit te voeren. Het zijn de momenten waarop het voelt alsof alles vanzelf gaat. Het gaat precies zoals het moet gaan, alles valt in elkaar. Typische momenten waarop mensen flow ervaren is bij het ten gehore brengen van een mooi en ingewikkeld muziekstuk, als je met een sportteam ‘lekker in de wedstrijd zit’, of gedurende creatieve processen zoals schilderen of schrijven.

Het pijnlijke pad naar flow

Het bereiken van flow gaat echter niet over rozen. Dat is heel begrijpelijk als je kijkt naar de randvoorwaarden voor flow:

–        uitdaging
–        het gelijktijdig aanspreken van (een groot deel van) je talenten
–        je volledig kunnen overgeven aan het moment

Deze drie aspecten die tegelijkertijd moeten optreden vertalen zich direct naar drie bronnen van ongeluk.

Uitdaging

Als je van tevoren al weet dat het je gaat lukken, is het per definitie geen uitdaging. Flow vereist dus de moed om dingen uit te proberen waarvan je vooraf niet weet of je het kunt. En dat betekent dat het soms misgaat. Je hebt net niet voldoende geoefend om de situatie aan te kunnen, je bent te onervaren voor de taak of je maakt een inschattingsfout op een moment waarop er veel op het spel staat. Allemaal ‘part of the game’.

Aanspreken van je talent

Het aanspreken van je talent klinkt veel eenvoudiger dan het is. Allereerst vereist het zelfkennis: je moet weten wat je talenten zijn. Vervolgens zul je de talenten moeten ontwikkelen om ze effectief in te zetten. Een kind met een muzikaal gehoor is immers nog geen virtuoos topmuzikant. Csikszentmihalyi hanteert de vuistregel dat je ongeveer 10.000 uur moet oefenen in het uitvoeren van een taak/talent voordat je het beheerst tot het punt waarop flow kan optreden. En dat betekent dus ook uren van frustratie, doorzettingsvermogen, oefenen en telkens opnieuw proberen.

Flow

Czikszentmihalyi’s model van Flow

Overgeven aan het moment

En als je dan de juiste mate van uitdaging hebt en je talent is volledig ontwikkeld, dan nog ben je er niet. Dat briljante rapport dat je voor die belangrijke klant moet opleveren heb je misschien wel in je vingers, maar het komt er niet uit als je om de 20 minuten een andere collega aan je bureau hebt staan. Of als je om de 10 minuten je mail checkt. Je zult actief de omstandigheden moeten creëren waar je je talenten kunt omzetten in die uitzonderlijke prestatie. Dat is één van de redenen dat veel disciplines hun momenten van de waarheid organiseren. De wedstrijd in de sport, het optreden in de muziek, de deadline in het werk.

Geluk is hard werken

Aan de gelukzalige momenten van flow liggen dus vaak veel bloed, zweet en tranen ten grondslag. Vaak zelfs letterlijk. Dat maakt het kunnen omgaan met ongemak één van de belangrijkste eigenschappen om gelukkig te kunnen zijn.

Terug naar het onbestemde moment in de trein. Ik was onderweg naar één van de eerste trainingen die ik zou geven voor een managementteam. Er hing voor mij veel van af. Als ik het zou verkloten zou mijn zelfvertrouwen een flinke knauw oplopen. In het verkennende gesprek waren de verwachtingen hooggespannen. Wat als ik ze niet waar zou weten te maken? Als ik de groep niet goed aan zou voelen? Ik in mijn uitleg van de theorie de plank mis zou slaan? De door mij ontworpen werkvormen niet het juiste effect zouden hebben? Over drie uur zou voor mij ‘het moment van de waarheid’  volgen. Ik was gespannen en dwaalde in mijn gedachten telkens af naar die bijeenkomst.

De beloning: voldoening, effect en persoonlijke groei

Het is inmiddels half zes. Terwijl ik de ruimte terugzet in de oorspronkelijke opstelling komt er iemand naar me toe. ‘Dank je wel, je hebt me écht aan het denken gezet! Het is een onderwerp waar je meestal niet zo over nadenkt. Ik merkte vandaag dat ik dat eigenlijk veel vaker wél zou moeten doen.’

Een vriend zit die avond naast me op een barkruk. Mijn woorden buitelen over elkaar terwijl ik hem vertel over die middag. Het was heerlijk om te doen en ik had mijn grenzen verlegd. Bovendien voelde ik me nuttig: mede dankzij mijn bijdrage hebben nu een aantal mensen die op een invloedrijke positie zitten een aantal belangrijke nieuwe inzichten. Een vervolgafspraak staat al in de planning.

De bereidheid tot ongeluk

Het onrustige gepieker in de trein was daarmee niet slechts een gestrest moment van ‘niet gelukkig zijn’, maar tegelijkertijd een randvoorwaarde voor de flow van later die middag. Dat betekent overigens niet dat het leven een aaneenschakeling is van frustraties, zenuwen, rotklusjes die moeten leiden tot die spaarzame momenten van geluk of flow. Want ook het toewerken naar die bijzondere prestatie is vaak genoeg plezierig, leerzaam, leuk en interessant.

Het punt is meer dat je bereid moet zijn tot ongeluk. Om er dan gelukkig vaak achter te komen dat die bereidheid zelf voldoende is.